Choć oba pojęcia dotyczą sposobu mówienia, oznaczają zupełnie różne trudności. Co więcej, wśród pacjentów zgłaszających się do logopedy spotyka się takich, którzy mają wadę wymowy i dobrą dykcję, takich, którzy mówią niedbale, nie mając przy tym żadnej wady wymowy, a czasem oba problemy występują jednocześnie.
Jak je odróżnić?
Czym jest wada wymowy?
Wada wymowy to nieprawidłowa artykulacja jednej głoski lub całego szeregu głosek. Oznacza to, że dana głoska jest wymawiana w niewłaściwy sposób, odbiegający od ogólnie przyjętej normy.
Jedną z charakterystycznych cech wady wymowy w odróżnieniu od nieprawidłowej dykcji, jest regularność. Jeśli ktoś ma wadę wymowy, to dana głoska jest wymawiana zawsze w ten sam, nieprawidłowy sposób – niezależnie od tego, czy występuje na początku, w środku czy na końcu wyrazu, w zdaniu, podczas czytania czy mowy spontanicznej.
Przykładowo:
- głoska „r” jest wymawiana jak [r tylnojęzykowe] przypominające w brzmieniu [r] charakterystyczne dla języka francuskiego.
- głoska jest realizowana między zębami lub z boku języka przy każdej próbie jej wymówienia.
- głoski sz, ż, cz, dż są zawsze zastępowane przez s, z, c, dz.
Wady wymowy wynikają najczęściej z przyczyn anatomicznych lub fizjologicznych, takich jak nieprawidłowa budowa narządów mowy, nieprawidłowa praca języka, warg czy podniebienia lub utrwalone, nieprawidłowe wzorce artykulacyjne.
Czym jest nieprawidłowa dykcja?
Nieprawidłowa dykcja oznacza niewyraźną, niedokładną mowę. Co istotne – osoba z nieprawidłową dykcją potrafi poprawnie wymówić wszystkie głoski, ale podczas swobodnego mówienia robi to niedbale.
Najczęściej objawia się to:
- niewyraźnym wymawianiem głosek,
- „połykaniem” końcówek wyrazów,
- niedokładnym wymawianiem zbitek spółgłoskowych,
- zbyt małym otwieraniem ust podczas wymawiania samogłosek.
Osoby z nieprawidłową dykcją często mówią również:
- zbyt szybko,
- zbyt cicho,
- mało wyraziście, bez odpowiednio precyzyjnej pracy narządów artykulacyjnych.
W przeciwieństwie do wady wymowy, błędy w dykcji nie są stałe. Ta sama osoba może w jednej sytuacji wypowiedzieć dane słowo bardzo wyraźnie, a w innej – niewyraźnie lub niedbale.
Czy można mieć jedno bez drugiego?
Tak.
Możliwe są cztery sytuacje
- Masz wadę wymowy, ale dobrą dykcję. Mówisz wyraźnie, odpowiednio otwierasz usta i dobrze akcentujesz słowa, jednak jedna lub kilka głosek jest stale wymawiana nieprawidłowo.
- Masz prawidłową wymowę, ale słabą dykcję. Wszystkie głoski potrafisz wymówić poprawnie, jednak mówisz niewyraźnie, za szybko lub zbyt cicho.
- Masz jednocześnie wadę wymowy i nieprawidłową dykcję. Wtedy oprócz błędnej artykulacji niektórych głosek pojawia się również niewyraźny sposób mówienia.
- Masz prawidłową dykcję i prawidłowo artykułujesz wszystkie głoski – gratulacje! To cenna umiejętność!
Podsumowanie
Wada wymowy i nieprawidłowa dykcja to dwa różne problemy, choć oba mogą wpływać na zrozumiałość mowy. Wada wymowy dotyczy nieprawidłowej realizacji konkretnych głosek, natomiast nieprawidłowa dykcja odnosi się do ogólnej jakości i wyrazistości mówienia.
Dobra wiadomość jest taka, że zarówno wady wymowy, jak i problemy z dykcją można skutecznie poprawiać dzięki odpowiednio dobranej terapii i ćwiczeniom.
Jeśli zauważasz u siebie lub u swojego bliskiego (niezależnie od wieku) którykolwiek z tych problemów, nie warto czekać. Zgłoś się do logopedy – właściwa diagnoza pozwoli określić przyczynę trudności i dobrać skuteczną terapię, dzięki której mówienie stanie się wyraźniejsze, łatwiejsze i bardziej komfortowe.
Beata Szewczyk-Błeszyńska